Fen heeft haar telefoon met het scherm omlaag op schoot, de opname-app geopend zoals ze die open heeft bij elke klus die ertoe doet en de meeste die dat niet doen. Gewoonte, geen plan. Op de parkeerplaats heeft ze de app aangezet zonder ertoe te besluiten, uit dezelfde reflex waarmee ze een bestand een naam geeft voordat ze ook maar één beeld heeft bekeken. Nu knippert het rode stipje op het zwarte glas, drie rijen achter de kist van haar grootmoeder, terwijl Pastor Wiersma zich in twintig zorgvuldige minuten door een heel leven heen werkt.
First Reformed houdt de kou vast zoals oude steen dat altijd doet, hoeveel lichamen de banken ook vullen en hoe hoog de verwarming ook staat. Het late herfstlicht valt vlak en grijs door de hoge heldere ramen, zonder een spat kleur. Licht dat elke donkere jas in de kerkzaal nog een tint donkerder maakt. Onder de rouwbloemen, drie rijen dik langs de balustrade voor het liturgisch centrum, kan Fen als ze wil nog altijd de ware geur van de kerkzaal vinden: stof en steen en een eeuw aan kaarsrook, in de mortel getrokken. Ze wil hem niet vinden. Toch blijft hij zich aandienen.
Fen bedankt haar en hangt op voor de vrouw haar zin over de lijst kan afmaken. Terecht vermoedt ze dat die met een getal zal eindigen dat ze niet aan een datum wil verbinden.
Bij de tweede opvang neemt niemand op. Ze spreekt een bericht in dat tot de tijdslimiet van de postbus duurt en midden in een zin wordt afgekapt. Met dezelfde vlakke opgewektheid die hij waarschijnlijk bij iedere beller gebruikt deelt de automatische stem mee dat haar bericht is opgeslagen. Daarna blijft ze met uitgeschakelde motor een minuut in de huurauto op Nels oprit zitten en kijkt naar Bruno's kooi, vastgegespt op de achterbank. De veiligheidsgordel zit tweemaal door de tralies gelust, omdat ze er niet op vertrouwde dat de kooi in de voetenruimte bij een bocht niet tegen het portier zou glijden. Hij kijkt haar aan met de geduldige, onverstoorde aandacht van een passagier die al ergere ritten heeft uitgezeten.
De derde opvang wordt bemand door een vrouw in Grand Rapids met de stem van een kleuterjuf die alles heeft gezien en het meeste heeft vergeven. Ze luistert zonder onderbreking naar de hele beschrijving, wat Fen heel even voor hoop aanziet.
"Eerlijk? Met eenenzestig en zo'n geschiedenis van gehechtheid zoekt u een permanente opvang, geen nieuw thuis. Een nieuw thuis veronderstelt dat iemand actief voor hem kiest." Ze zwijgt even. "U hebt een plek nodig waar hij zolang hem nog rest gewoon een oude vogel kan zijn, zonder dat iemand een band van hem verwacht."
"Ik kan u het nummer van de opvang bij u in de buurt sturen. Voor alle duidelijkheid: ook daar is een wachtlijst." Ze gaat zonder pauze verder. "Ze willen een volledig dierenartsonderzoek voor ze zelfs maar met u praten. Gezondheidsverklaring, gedragsnotities, alles."
Achter het paspoort zit in dezelfde hoes een instapkaartstrookje van de bewuste vlucht, het papier zo zacht geworden als stof. Een stoelnummer is met pen omcirkeld, ernaast staat een handgeschreven notitie in het Nederlands die te zeer is verbleekt om volledig te ontcijferen. Het handschrift heeft onmiskenbaar dezelfde vorm als op de receptenkaarten in de doos die Alice heeft geërfd. Vermoedelijk ligt ergens in een dossierkast Fens eigen immigratiepapierwerk uit hetzelfde jaar, aanzienlijk minder versierd, zonder ook maar één foto in het bestand die half zo vleiend is als deze.
Die avond belt ze Joost over de dierenartsmap die hij op het kantoor van de notaris heeft beloofd. Officieel. Zodra ze hem aan de lijn heeft vermoedt ze dat een kleiner deel van haar alleen een reden wilde om een stem van buiten het huis te horen. Binnen een minuut heeft hij de map gevonden en leest hij de vaccinatiedata van een geplastificeerd kaartje voor, in hetzelfde vlakke register dat Dykstra voor het testament gebruikte. Aan zijn kant speelt op de achtergrond zacht een televisie; eenmaal is kort Alices stem te horen, die hem iets over het eten vraagt waarop hij van de telefoon af antwoordt voor hij terugkomt. Fen bedankt hem en hangt bijna op, tot het bij haar opkomt terloops te vragen of hij zich herinnert dat zijn moeder ooit iets heeft uitgelegd over de pasfoto van de vogel, de guldens, wat dan ook.
"Niet echt," zegt Joost, te snel voor een vraag die werkelijk overweging behoefde. "Dat moet je Sien vragen. Die herinnert het zich beter dan ik." Een korte stilte, van het soort dat in een minder beladen gesprek voor niets had kunnen doorgaan. "Hoe gaat het sorteren?"
"Mam zei altijd precies hetzelfde. Vlak voor hij een stuk uit iemands vinger beet." Joost zegt het met iets wat dicht bij een glimlach komt, de eerste onbewaakte die Fen hem de hele avond ziet toelaten. Hij reikt naar de aardappels voor het ogenblik te lang tussen hen in kan blijven liggen.
Het gebeurt tijdens de tweede portie, midden in een gesprek, zonder andere waarschuwing dan het droge schrapen van een pootje waar Fen op heeft leren letten en Joost kennelijk niet. Bruno recht zijn rug op de zitstok, maakt zich die dikke centimeter langer die betekent dat er iets aankomt en slingert een korte, scherpe frase de tafelgeluiden in. Vier lettergrepen met harde randen, onmiskenbaar een bevel en geen opmerking, precies op de toonhoogte van een vrouw die verwacht bij de eerste poging gehoorzaamd te worden. Wanneer Fen het later in gedachten om en om keert, besluit ze dat niet het volume maar de cadans haar van haar stuk heeft gebracht. Een stijging en afkap die toebehoren aan iemand die nog nooit in haar leven haar stem twee keer heeft hoeven verheffen om de eerste keer gehoord te worden.
Het wordt stil aan tafel. Joosts vork blijft halverwege zijn mond hangen.
Haar huisbaas in Chicago neemt bij de vierde keer overgaan op, zijn aandacht al half bij wat er aan zijn kant van de lijn nog meer gebeurt. Hij maakt minder bezwaar tegen haar verzoek om onderverhuur dan Fen zich schrap heeft gezet te verwachten.
"Dat denk ik. Misschien langer." Ze hoort het getal haar mond verlaten en pas in de verte dringt de omvang ervan tot haar door. Op de parkeerplaats van het kantoor van de notaris had ze een maand geleden tegen een neef gezegd dat ze het zeker wist, zonder zichzelf te bekennen dat ze zich aan iets veel groters bond. "Familieomstandigheden. Het ligt ingewikkeld."
"Dat doet familie meestal." Tot haar opluchting vraagt hij niet om bijzonderheden. Hij heeft een masterstudent die de woning gemeubileerd wil huren, geen gedoe, kan vrijdag tekenen, een of andere technische opleiding aan de universiteit twee straten verderop. Stil, volgens de vorige huisbaas bij wie de jongen huurde, en dat is, zegt hij, zo ongeveer het grootste compliment dat hij bevoegd is een vreemde over de telefoon te geven. "Zal ik je persoonlijke spullen in dozen doen, of kom je die zelf halen?"
"Prima." Een stilte, ergens aan zijn kant ritselt papier, een radio speelt zo zacht dat hij eerder aanwezigheid dan geluid is. "Gaat het wel? Je klinkt moe."
Fen heeft het venster voor het videogesprek al twintig minuten open voor ze op de knop drukt die het werkelijk begint. Siens nummer staat in haar contacten met een notitie die ze van een oude kerstkaart van Nel heeft overgenomen: Sien, Utrecht, vragen naar de trouwfoto. Ze heeft een openingszin geoefend, professioneel en warm, dezelfde waarmee ze voor een documentaire zonder vooraankondiging een bron zou bellen. Tante Sien, met Fen, Nels kleindochter. Ik hoop dat het niet te laat is om te bellen.
Twee keer zegt ze hem hardop tegen de lege keuken en eenmaal past ze hem aan om minder als een afspraakherinnering te klinken. Een versie die begint met excuses voor het tijdstip laat ze varen omdat ze ermee klinkt als een telemarketeer die zich op een dichtslaande hoorn voorbereidt. Ze overweegt nog altijd een derde versie, zachter, minder als een opdracht en meer als een mens, wanneer het tijdsverschil van zeven uur eindelijk geen redelijk excuus meer is om nog langer te wachten.
Zodra de verbinding tot stand komt en een kleine vrouw met scherpe ogen het scherm vult, laat ze ieder geoefend woord varen. Sien praat al voor Fen goed en wel hallo heeft gezegd. Bij haar eerste lettergreep hapert de verbinding en speelt die dubbel af, een halve seconde geluidsvertraging die als een tweede, stiller gesprek onder het hele gesprek zal blijven lopen, een gesprek dat niemand werkelijk voert.
"Daar ben je! Een maand geleden heb ik je moeder al gezegd dat er vanzelf iemand zou bellen, en daar ben je dan, keurig volgens schema, al geef ik toe dat ik erop had gewed dat Joost als eerste zou bellen." Achter haar is Siens keuken betegeld en licht; ergens buiten beeld werkt een hoorbare ketel toe naar een fluittoon.
"Je lijkt op haar, weet je. Niet Nel. Nels moeder. Je houdt je precies zoals zij stil voor je iets zegt, alsof je de zin op gaten controleert voor je hem het gebouw uit laat."
"Het spijt me, ik had eerder moeten bellen, na de begrafenis, ik—"
Dan geeft de eetkamerdeur, waarvan ze het slot tweemaal heeft gecontroleerd, ieder met doek bedekt voorwendsel van opsluiting volledig op.
Eerst komt de krijs, een lange, stijgende toon die dwars door de gesloten deur snijdt en de waterglazen op tafel laat rinkelen. Meteen daarna volgen de snel afgevuurde lettergrepen die Fen inmiddels vaak genoeg heeft gehoord om als een van de vloektiers te herkennen, al had ze Gabe op dat moment werkelijk niet kunnen vertellen welke tier. Zijn vork blijft halverwege zijn mond steken. Fens hele gezicht wordt heet terwijl ze de zorgvuldig opgebouwde avond precies uiteen ziet vallen op de naad waarvan ze hoopte dat die het zou houden. Een volle seconde zegt geen van beiden iets; ze zitten samen in de plotseling rinkelende stilte na de krijs, zoals je in een kamer zit wanneer een autoalarm eindelijk zwijgt.
"Dat is, eh." Ze staat op en stelt in gedachten al haar verontschuldiging samen, in dezelfde heldere, professionele cadans waarmee ze een misgelopen gesprek met een opdrachtgever zou beëindigen. Ze grijpt al naar de versie van de avond waarin ze hem beleefd naar de deur brengt en ze dit nooit meer noemen. "Dat is Bruno. Ik moet—"
Fen zit met de recorder nog aan; die vangt niets bruikbaarders dan het lage gezoem van Corries koelkast en een lepel tegen een mok. Ze kwam op zoek naar een vertaling en vertrekt met iets wat aanzienlijk moeilijker op te bergen is. Een heel leven waarin iemand bij deze familie hoorde zonder de taal ook maar één keer vloeiend te spreken, haar vriendelijk aangeboden door een vrouw die tientallen jaren geleden al heeft uitgevonden wat Fen na een paar weken aan haar eigen project pas begon te vermoeden.
Ze blijven nog een tijd bij de tweede mok zitten, de recorder vergeten maar nog altijd alles opvangend. Ongevraagd vertelt Corrie over het jaar waarin Nel met Bruno op sleeptouw bij de begrafenis van Corries eigen moeder verscheen. Tientallen jaren voordat een Bruno-clausule aanwezigheid voor wie dan ook verplicht stelde, door geen andere regel uitgenodigd dan die van haarzelf.
"Niemand had haar gevraagd de vogel mee te nemen. Ze deed het gewoon." Corrie glimlacht. "Zei dat er op een begrafenis ergens lawaai moest zijn, anders was het geen behoorlijk afscheid, en volgens mij zou mijn moeder het met haar eens zijn geweest als iemand eraan had gedacht het te vragen." Ze staat op om naar het tafeloventje te kijken, hoewel wat erin stond allang zo ver is afgekoeld dat controle niet meer nodig is. Het gebaar gaat meer om haar handen die iets willen doen dan om de kaneelgeur die aandacht vraagt.
De spreadsheet groeit op de weinig luisterrijke manier waarop het meeste echte werk groeit, in kleine stapjes die niemand ooit in een promotiefilmpje zou zetten. Een vervolggesprek met Sien dat in een uur drie nieuwe woorden oplevert, waarvan er twee binnen de week onafhankelijk worden bevestigd aan de hand van Bruno's eigen opnamen. Een vloek die Fen in één weekend tweemaal opvangt en bij de tweede beluistering koppelt aan een frase die Sien ooit terloops heeft genoemd maar nooit volledig heeft vertaald. Eén teder, alledaags woord voor moe dat Sien zo achteloos aanreikt dat Fen bijna vergeet het op te schrijven.
Eén avond levert niets anders op dan een enkel woord dat Bruno viermaal achter elkaar herhaalt, met steeds evenveel tijd ertussen. Bij het volgende gesprek blijkt het niets verhevener te zijn dan zijn eigen naam voor het merk zonnebloempitten dat Nel altijd kocht. Alleen in de keuken lacht Fen hardop om de ontdekking. Toch legt ze de vermelding vast, groene kolom, volledig bevestigd, met hetzelfde procedurele gewicht naast vloeken en koosnamen opgeborgen als al het andere.
Eén vervolggesprek loopt volledig mis en ze legt het helemaal niet vast. Terloops heeft ze gevraagd naar de vloek uit de laatste tier, de vloek waar de rouwenden bij de begrafenis omheen cirkelden zonder hem te benoemen, de echte die niemand sinds Pieters dood heeft gehoord. Op het scherm doet Siens gezicht iets wat Fen nog nooit heeft gezien. Het sluit zich. "Nee," zegt ze vriendelijk en beslist, zoals je een tweede portie afslaat. "Tweemaal in zestig jaar, dat woord, en niemand is het eens over een van beide aanleidingen. Ik ga er niet de reden voor zijn dat er een derde komt." Vervolgens praat ze twintig minuten zonder onderbreking over een slager in Utrecht en begrijpt Fen dat het onderwerp niet zozeer is veranderd als wel begraven.
Fen laat hem een minuut begaan. Inmiddels herkent ze de vorm, dezelfde behoedzame afleiding die ze haar eigen vader tijdens een half dozijn etentjes heeft zien uitvoeren. Een familietrek in plaats van een persoonlijke eigenaardigheid, kennelijk verder doorgegeven dan ze wist, en ze wacht op een opening in zijn zin en stapt er zonder demping recht in.
De verandering in hem is onmiddellijk en totaal, de snelle ratel stopt halverwege een woord alsof iemand een hand over een luidspreker slaat. Hij antwoordt niet meteen. Op het scherm dwalen zijn ogen ergens buiten de camera, niet naar haar, de bijzondere onscherpte van een man die uitrekent hoeveel het hem gaat kosten om een grap gaande te houden. Achter hem staat de rommelige keuken volkomen stil, een kraan drupt eenmaal, tweemaal in een lege gootsteen.
"Waar heb je die vandaan," zegt hij ten slotte, zijn stem een heel register lager dan dertig seconden eerder.
"Bruno zegt het. Best vaak. Ik heb het in de eerste week al vastgelegd en sindsdien is het een dozijn keer opgedoken." Fen houdt haar stem gelijkmatig en professioneel, het register dat ze gebruikt bij een bron die halverwege een gesprek schichtig is geworden. "Sien kende het niet, zei dat het oorspronkelijk niet van haar of Nel was. Ze zei dat het later kwam, van jullie kant."
